Il Gargano 4, hybriden, …

Fotoalbum ‘Il Gargano 4, hybriden’ weergeven

Dat insecten zich wel eens vergissen bewijzen de vele kruisingen tussen orchideeën. Zij worden door orchideeënliefhebbers gezocht en gefotografeerd alsof het erg zeldzame postzegels betreft. Wil je hybriden zoeken, ga dan naar de Gargano. Het is onvoorstelbaar wat daar allemaal te vinden is! Een hybride op naam brengen is altijd een beetje een gok. Wij namen telkens nota’s in het terrein en hopen zo niet al te veel fouten te maken bij de naamgeving. In het bijhorende fotoalbum staan nog extra opnames, ook van planten waar wij geen naam op durfden te plakken.

Ophrys classica x lojaconoi

Ophrys classica x lojaconoi

Wij zagen de volgende hybriden:


Dactylorhiza romana x sambucina
Orchis pauciflora x quadripunctata
Herorchis morio x Vermeulenia papilionacea
Ophrys bertolonii x bertoloniiformis
Ophrys bertoloniiformis x incubacea
Ophrys bertoloniiformis x promontorii
Ophrys bertoloniiformis x biscutella
Ophrys bertoloniiformis x garganica
Ophris biscutella x garganica
Ophrys garganica x sipontensis
Ophrys garganica x promontorii
Ophrys garganica x neglecta
Ophrys classica x lojaconoi
Ophrys classica x garganica
Ophrys incubacea x sipontensis
Ophrys neglecta x sipontensis
Ophrys biscutella x sipontensis
Ophrys biscutella x promontorii
Ophrys biscutella x neglecta
Ophrys apulica x neglecta
Ophrys apulica x archipelagi
Ophrys apulica x biscutella?
Ophrys apulica x parvimaculata?

Klik op de kleine foto voor een grotere weergave


Fotoalbum ‘Il Gargano 4, hybriden’ weergeven

Advertenties

Il Gargano 3, de andere orchideeën

Fotoalbum ‘Il Gargano 3, de andere orchideeën’ weergeven

Orchideeën hebben bloemen die er ietwat vreemd uitzien. Een van de 6 bloemdekbladen is groter en afwijkend van vorm, dit is de lip. Deze vormt als het ware een landingsplatform voor insecten. Zo kunnen ze gemakkelijk het centrum bereiken en zorgen voor de bestuiving.

Dactylorhiza sambucina

Dactylorhiza sambucina


De zaden van orchideeën zijn kleiner en lichter dan van andere planten. Door de wind kunnen ze over grote afstanden meegevoerd worden. Ze zouden zich dus op een relatief eenvoudige manier kunnen verspreiden. Maar orchideeën stellen hoge eisen aan hun groeiplaats. Om te kunnen kiemen moeten de zaden, die geen reservevoedsel hebben, beroep doen op een specifieke bodemschimmel. Ook daarna blijft deze schimmel belangrijk voor vele soorten. Er zonder zouden ze niet in staat zijn om alle noodzakelijke voedingsstoffen uit de grond te halen. Bodemschimmels zijn dan weer erg gevoelig voor veranderingen zoals verzuring, bemesting en bestrijdingsmiddelen, te veel of te weinig water, te veel of te weinig zon, enz. Deze factoren hebben ervoor gezorgd dat vele soorten orchideeën de laatste decennia in aantal flink achteruitgegaan zijn.We hebben echter de indruk dat, in de Gargano, de aantallen min of meer stabiel blijven!
De gebieden waar orchideeën aangetroffen worden zijn steeds echte pareltjes, niet alleen voor andere planten, maar ook voor insecten e.d.
Bovendien zijn orchideeën erg fotogeniek. Hoewel het steeds een uitdaging blijft om er een mooi prentje van te maken.

Buiten de reeds vermelde ophrysen zagen wij nog de volgende soorten orchideeën:


Anacamptis pyramidalis
Anteriorchis fragrans (in knop)
Dactylorhiza saccifera (rozet)
Dactylorhiza romana
Dactylorhiza sambucina
Epipactis sp. (in knop)
Epipactis microphylla (in knop)
Herorchis morio
Himantoglossum hircinum
Himantoglossum robertianum
Limodorum abortivum (in knop)
Neotinea lactea
Neotinea maculata
Neotinea tridentata
Neotinea ustulata
Neottia nidus-avis
Orchis anthropophora
Orchis italica
Orchis pauciflora
Orchis provincialis
Orchis purpurea
Orchis quadripunctata
Serapias bergonii
Serapias lingua
Serapias apulica
Serapias parviflora
Serapias politisii
Serapias vomeracea
Vermeulenia collina (einde bloei)
Vermeulenia papilionacea

Klik op de kleine foto voor een grotere weergave


Fotoalbum ‘Il Gargano 3, de andere orchideeën’ weergeven

Il Gargano 2, de ophrysen

Fotoalbum ‘Il Gargano 2, de ophrysen’ weergeven

Van al de in het wild voorkomende orchideeën vormen de Spiegelorchissen (Ophrys) wel de meest spectaculaire groep. Door hun vorm, geur, beharing en liptekening bootsen zij een vrouwtje van een of andere soort bij of vlieg na om zo een mannetje te lokken. Het mannetje denkt dat het een vrouwelijke soortgenoot is en begint met haar te paren. Tijdens deze pseudocopulatie hechten zich stuifmeelkorrels aan het mannetjes-insect. Bij een bezoek aan het volgende ‘vrouwtje’ brengt hij zo stuifmeel over op de stempel van deze bloem. Het lokken van de bestuiver gebeurt dus niet met honing of door middel van een honingmerk, maar door hun vorm, geur, beharing en liptekening. Deze nabootsing is zo specifiek dat elke ophrys soort meestal slechts 1 soort insect als bestuiver heeft.

Ophrys ???

Ophrys ??? — Nog een nieuwe soort?

Het op naam brengen van orchideeën wordt elk jaar moeilijker. Ze maken maar soorten bij. Er zijn tal van redenen om nieuwe soorten te beschrijven. Soms zijn de verschillen amper waar te nemen. In het veld kunnen wij onmogelijk vast stellen welke feromonen (opwindende geurstoffen) een plant verspreidt om zo een bestuiver te lokken. Soms worden soortbeschrijvingen zo ruim geïnterpreteerd dat het niet meer klopt met de oorspronkelijke beschrijving van de soort. Daarom dat wij de soortnamen “classica” en “forestieri” tussen aanhalingstekens plaatsen. De kleine fusca (liplengte 10-11 mm) die wij vonden is volgens ons de kleine fusca waarover Paulus het heeft in het artikel Journal Europäischer Orchideen 47 (2-4): 2015 blz.378. Wij gebruiken hiervoor de naam “ocreata”-fusca, naar zijn bestuiver Andrena ocreata.

Wij vonden o.a. de volgende soorten Ophrys:

Ophrys apulica
Ophrys archipelagi
Ophrys bertolonii
Ophrys bertoloniiformis
Ophrys bombyliflora
Ophrys classica
Ophrys corsica
Ophrys biscutella
Ophrys lucifera
Ophrys incubacea
Ophrys lojaconoi
Ophrys lutea
Ophrys funerea
Ophrys oestrifera subsp. montis-gargani
Ophrys parvimaculata
Ophrys garganica
Ophrys promontorii
Ophrys pseudomelena
Ophrys sicula
Ophrys sipontensis
Ophrys speculum
Ophrys neglecta

Klik op de kleine foto voor een grotere weergave


Fotoalbum ‘Il Gargano 2, de ophrysen’ weergeven

Het ‘Parco Nazionale del Gargano’

Fotoalbum ‘Het Parco Nazionale del Gargano’ weergeven

Karstbiotoop

Karstbiotoop

Gele karstorchis - Orchis pauciflora

Gele karstorchis – Orchis pauciflora

Het eerste deel van onze voorjaarsreis brengen we dus door in de Gargano, in 1991 uitgeroepen tot ‘Parco Nazionale del Gargano’.
Bij natuurliefhebbers zoals wij, is de Gargano vooral bekend voor zijn prachtige natuur en zijn soortenrijke flora; met onder andere vele soorten orchideeën en dat in grote aantallen. Het is ook daarom dat SEMO, om zijn 25 jarig bestaan te vieren, hier een jubileum-excursie organiseert. SEMO is de Vlaamse Studiegroep voor Europese en Mediterrane Orchideeën meer info vind je hier: https://semovlaanderen.wordpress.com/
25 jaar SEMO Gargano 2016

25 jaar SEMO Gargano 2016

Zoals wij in ons vorig bericht reeds vertelden is ‘Il Gargano’ een heuvelachtig schiereiland aan de Adriatische kust in zuidelijk Italië, 65 km lang en 40 km breed. Het is de enkel van de voet. Ooit was dit kalksteenmassief een eiland. In een ver verleden is het met het vasteland verbonden geraakt door slib dat aangevoerd werd door de rivieren uit de Apennijnen. De vlakten rondom zijn dan ook vruchtbare landbouwgebieden. De vlakte van Siponto sluit aan de zuidkant aan bij de Gargano. Ook dit gebied is rijk aan orchideeën en wordt door de liefhebber meestal gemakshalve bij de Gargano gerekend.

Gargano zuidkust

Gargano zuidkust

De kust van de Gargano is een aaneenschakeling van grotten, kliffen, rotsen, inhammen en witte stranden, erg in trek bij de liefhebbers van zon en zee. Vooral tussen Mattinata en Vieste zijn de vaak loodrechte witte rotswanden indrukwekkend. Langs de kustweg volgt het ene schitterende uitzichtpunt op het andere. Eind maart en begin april staan hier op de steile hellingen de eerste orchideeën volop in bloei. Maar ook de Siponto-vlakte is interessant. Hier zien we vooral uitgestrekte olijfboomgaarden en graanakkers. Daartussen liggen verlaten cactusvelden. Op het eerste zicht niet bepaald een floristisch interessante plek, maar het tegendeel is waar. Ook hier groeien en bloeien botanische juweeltjes in overvloed. Ze zoeken de schaduwkant op van de cactussen en tussen de stekels vinden ze bescherming tegen de grazende schapen en geiten.

Ophrys neglecta met dubbele lip

Ophrys neglecta met dubbele lip

Aan Via Pulsano

Aan Via Pulsano

De gebergtezone, de ‘Promontorio del Gargano’, is min of meer een hoogvlakte. Van verre bekeken lijkt deze landtong op een soort tafelberg. De hoogste kale toppen zoals de Monte Calvo en de Monte Spigno liggen op ca. 1000 m. Een groot deel van deze hoogvlakte bestaat uit karst, meer bepaald lapiaz. Kalksteen lost gemakkelijk op in zuur water. In dit geval verdwijnt het regenwater, dat is aangezuurd door humus, onmiddellijk in de ondergrond. Wat overblijft aan de oppervlakte zijn grote velden met puntige stenen met daartussen een weinig grond. In de ondergrond sijpelt het water verder door holtes of in uitgesleten grotten. Soms storten ze in en ontstaan er aan de oppervlakte dolines of diepere kloven.
Deze karstvelden hebben nauwelijks economische nut, ze worden enkel extensief begraasd door loslopende runderen en paarden, of met rondtrekkende kuddes van schapen en geiten. En of dat geen grote zegen is voor deze prachtige natuur!
Op de overgang naar de vruchtbare dalen, waar intensief aan akkerbouw gedaan wordt, vinden we ook lichte loof- en dennenbossen die door koeien en varkens begraasd worden.
Narcissus poeticus - Witte narcis

Narcissus poeticus – Witte narcis

Aan de oostkant bevinden zich de overblijfselen van een oud bos: ‘La Foresta Umbra’. Dit is de enige plaats in Italië waar de oude eiken en beukenbossen die ooit een deel van Midden-Europa bedekten, nog te vinden zijn. Hier wordt nauwelijks aan bosbouw gedaan en laat men de natuur zijn gang gaan. Vooral in de zomermaanden is dit bos erg in trek bij de bewoners van de nabijgelegen steden en van de uitgestrekte vlakte die hier verkoeling komen zoeken op een van de vele picknickplekken. Nu in het voorjaar zijn deze bossen gewoon schitterend, met een prachtige onderbegroeiing van narcissen, cyclamen, anemonen en ander fraais.

Het is net de combinatie van een kalkhoudende bodem met extensieve begrazing en de diverse biotopen die zorgen voor uitzonderlijke orchideeënrijkdom. In de volgende berichten zullen wij dieper ingaan op de orchideeën die we er hebben waargenomen.

Helianthemum apenninum - Wit zonneroosje

Helianthemum apenninum – Wit zonneroosje

In 2004, tijdens de paasvakantie, waren we hier al eens op orchideeënreis. Helaas zat toen het weer niet echt mee. Het was erg fris en regelmatig viel er een bui of lichte motregen. Nu is het weer gewoon schitterend: veel zon, een aangename temperatuur en bijna windstil (belangrijk bij macrofotografie). Vooral tijdens de week dat wij met SEMO op stap waren was het weer buitengewoon goed. Deze natuurstudiereizen zijn zeer intens. Er zijn dan ook zoveel mooie sites te bezoeken in de diverse biotopen. Als je dat kan doen met stralend lente weer is dat gewoon een extra troef.
Maar naast het orchideeën kijken zijn we hier ook op vakantie: mooie wandelingen maken, toeristische hoogtepunten bezoeken en proeven van de lokale producten. Natuurlijk stonden op de dagen net voor en tijdens de SEMO-excursies de orchideeën op de eerste plaats.

Lido Salpi

Lido Salpi

Onze uitvalsbasis, camping Salpi, ligt net ten zuiden van Manfredonia. Deze rustige, kleine camping is uiterst verzorgd en heeft een prima restaurant. Ze ligt net buiten het nationale park, maar wel aan zee met een groot zandstrand. Ideaal voor de dagen dat we gewoon niets doen (als er niet te veel wind staat)! Hoewel er in de Gargano heel veel campings zijn, is dit naar ons weten de enige die in het voorjaar al open is. Het drukke toeristische seizoen is hier vrij kort en loopt van ca 15 mei tot eind september met een piek in de maanden juli en augustus.

Ophrys sipontensis

Ophrys sipontensis

Hoewel we dus kamperen zijn we toch samen met de SEMO leden een week lang gaan logeren in de Agriturismo van Monte Sacro. Het is niet alleen veel praktischer om samen op dezelfde plek te verblijven, maar natuurlijk ook veel gezelliger. Want een groepsuitstap in de natuur is leuk! Vaak hebben de deelnemers verschillende interesses. Dat zorgt niet alleen voor een boeiende babbel, maar je kan er ook veel van opsteken. Ook zie en ontdek je in groep meer dan met z’n tweetjes. En als iemand iets speciaals of merkwaardigs gevonden heeft, wordt de groep erbij gehaald. Stralend weer, gezellige sfeer en heel veel moois te zien. Ook de organisatie was perfect: alles verliep vlot, geen gemor en iedereen zeer content. We kunnen dan ook alleen maar besluiten dat het een in alle opzichten een geslaagde jubileum-excursie was.

Fotoalbum ‘Het Parco Nazionale del Gargano’ weergeven

Op naar Zuid-Italië

Fotoalbum ‘Op naar Zuid-Italië’ weergeven

Een nieuwe lente, een nieuwe reis! Voor de derde keer op rij gaan we het voorjaar doorbrengen in het zuiden. Vorige jaren was Spanje onze bestemming; nu wordt het Zuid Italië.

Nachtpauwoog - Eudia pavonia

Nachtpauwoog – Eudia pavonia

We gaan de volgende maanden rondkijken in het zuidelijke deel van de ‘Laars’, in de regio’s Lazio, Abruzzen, Apulië, Basilicata en Calabrië. Want hoewel slechts 5 % van het Italiaans grondgebied bestaat uit natuurparken, liggen die bijna allemaal hier in de Mezzogiorno. Zuid Italië heeft lange tijd een negatief imago gehad, vooral in Italië zelf. Dat had en heeft vooral te maken met de lagere levensstandaard. Terwijl in Noord Italië dankzij de bodemschatten en de daaraan verbonden industrie de welvaart steeg, bleef het zuiden een landbouwregio met schaarse opbrengsten. Stilaan wordt de landbouw gemoderniseerd en vormen de producten van uitstekende kwaliteit een economische troef.

Ophrys corsica met bestuiver

Ophrys corsica met bestuiver

Ophrys crabronifera

Ophrys crabronifera

Buitenlandse toeristen associëren het zuiden nog steeds met de maffia. Die is aanwezig, maar houdt zich vooral bezig met corruptie, drugshandel en dergelijke. Niet iets waarmee je als toerist dadelijk mee te maken krijgt. Waar je wel rekening mee moet houden is de nonchalante stijl van de zuiderlingen, en dat is vooral te merken bij het autorijden!
Onze eerste grote stop ligt in Apulïe, in de ‘hak’ van de laars dus. Meer bepaald gaan we naar de ‘spoor’, het uitsteeksel op de laars. Dit schiereiland, de Gargano, is bij liefhebbers van in het wild groeiende orchideeën gekend als één van de rijkste gebieden van Europa. Er groeien niet alleen héél veel orchideeën, het gebied is ook zeer soortenrijk. Vooral veel ophryssen, in het Nederlands ‘spiegelorchissen’, komen hier voor. SEMO (de Vlaamse orchideeënvereniging waarvan we lid zijn) heeft om zijn 25 jarig bestaan te vieren een jubileum excursie naar de Gargano georganiseerd. Van 3 tot 10 april gaan we met 39 deelnemers op zoek naar deze pareltjes van de natuur. Felix heeft zich opgegeven om samen met Bart en Walter deze excursie in goede banen te leiden. Daar we ongeveer tien dagen voor de groep al in de streek aankomen, hebben wij ruim de tijd om een aantal zaken te checken en alsook om enkele excursiegebieden te verkennen en er parkeerplaatsen te zoeken.

Ophrys montis-leonis

Ophrys montis-leonis

Maar we moeten eerst met onze caravan tot daar geraken! De snelste manier is via Zwitserland. Maar bij ons vertrek, half maart zijn de weersvooruitzichten erg ongunstig. ’s Nachts tot -10° en een grote kans op winterse neerslag in de Alpen. Daarom verkiezen we om via de Côte d’Azur te rijden. Het is wel een aanzienlijke omweg, maar zo vermijden we eventueel vast te komen zitten in sneeuw en ijs.
Dat dit traject een juiste keuze was bleek al op de snelweg tussen Lyon en Aix-en-Provence. Zelfs in de Rhônevallei flirtte de temperatuur met het vriespunt en viel er natte sneeuw. Niet echt het weer dat je associeert met een ritje naar de Provence! Gelukkig was het op onze vertrouwde camping ‘La Cigale’ in Mandelieu la Napoule droog en al iets warmer. Als we de tweede dag verder rijden naar de omgeving van Grosetto is het weer al veel aangenamer. Grosetto ligt langs de Italiaanse westkust (aan de Tyrreense Zee), op de grens tussen Toscane en Lazio. Vlak in de buurt liggen de bekende natuurgebieden Monte Argentario en Maremma. We gaan het hier enkele dagen rustig aan doen. We nemen onze tijd, want verder naar het zuiden zijn de weersvoorspellingen gewoon slecht en hier schijnt ten minste de zon.

Ophrys classica

Ophrys classica

Net als de Gargano is ook de Monte Argentario gekend bij orchideeënliefhebbers. Het is een rijk gebied met enkele vroege soorten. Op de camping ontmoeten wij Jan en Liesbeth Essink. Samen met hen gaan wij enkele dagen op stap.
Vooral de ophrys soorten classica, tarquina en lucifera willen wij bestuderen. Ze werden door de auteurs van deze soorten beschreven als endemisch voor deze regio en tóch worden zij door heel wat orchideeën-zoekers ook in hun Gargano reisverslagen vermeld.

Monte Argentario was tot in de 17 de eeuw een eiland. Daarna slibden het ondiepe water dat het eiland van het vaste land scheidde dicht, waardoor er twee landtongen ontstonden. Deze tomboli omsluiten de lagune van Orbetello. Er zijn enkele vogelreservaten, o.a. van de WWF. Jammer genoeg enkel te bezoeken op zondag (we zijn er op maandag). Het stadje Ortobello is met het eiland verbonden door een brug. Op het eiland zijn enkele bekende drukke en dure badplaatsen zoals Porto Santo Stefano en Porto Ercole. In Porto Ercole had tot voor kort, de Nederlandse koninklijke familie een buitenverblijf. Echte bezienswaardigheden zijn er niet, maar de sfeer en de aangename lentetemperatuur maken dat gemis goed. De eerste dagen gingen wij gericht orchideeën zoeken. We hebben hier ook een fietstocht en een wandeling gepland. Na enig zoekwerk kunnen we een mooie lus fietsen rond de lagune. Het wandelen doen we in de omgeving van de Monte Telegrafo, gewoon een hoge heuvel met antennes. De orchideetjes staan er gewoon in de wegrand.

Maremma runderen

Maremma runderen

De Maremma, gelegen net ten noorden van Monte Argentario, was een moerasgebied in een depressie die tot aan de 18 de eeuw regelmatig overstroomde. Daarna werd het land drooggelegd en werden de irrigatiekanalen uitgediept zodat het een vruchtbaar landbouwgebied werd. Sinds 1975 is het gebied een natuurpark niet alleen om de inheemse fauna en flora te beschermen, maar ook om bouwwerkzaamheden aan deze ongerepte kust te verhinderen. Het grootste deel van het park is dan ook niet te bezoeken. Wel zijn er enkele wandelroutes en is er een fietspad. Het is een mooi tochtje: van het infocenter tot aan de zee. In de weiden zien we de ‘beroemde’ Maremma runderen met hun lange en scherpe horens. In de dennenbossen lopen half tamme vossen tussen het fietspad en de picknickplekken. Tja waarom nog op jacht gaan als je aan een gedekte tafel kan aanschuiven!
Vos

Vos

Fotoalbum ‘Op naar Zuid-Italië’ weergeven